Беларусь як месца нараджэння гіганцав: колыбель мастакоў Парыжскай школы

Увядзенне: фэномен «Віцебскага чуда»

Тэрыторыя сучаснай Беларусі на межы XIX–XX стагоддзей, уваходзіўшая ў межы аселішча Расійскай імперыі, стала ўнікальным інкубатарам мастацкіх талентаў, кардыйнальна паўплываючых на светскае мастацтва. Сумесе мультыкультурнай сярэдзіны (беларускай, яўрэйскай, польскай, расійскай), сацыяльнай дынамікі і мясцовых мастацкіх школ надалі пачатак сузор'ю майстроў, вызначылі облічча еўрапейскага мадэрнізму. Іх шлях ад правінцыйных мястэчак да сталіц световага мастацтва — сведчанне неймавернага культурнага потенциалу рэгіёну.

Марк Шагал (1887–1985): спевец віцебскай міфалогіі

Нарадзіўшы ў Віцебску, Шагал стаў самым вядомым «пашыльнікам» беларускай культуры ў свеце. Ён унікальны стыль, дзе рэаліі яўрэйскага мястэчка (скрипачы на даху, летучыя любавікі, сельскія жывёны) ператвараліся ў паэтычную, нявыпадковую міфалогію, сфарміраваўся самае пад уражаннем дзяцінства і юнацтва. Нават пасля выезду ў Парыж (1910) і далейшых скітанняў Віцебск заставаўся яго «духоўнай радзімінай», неабмежаваным крыніцайобразаў. У 1918–1919 гг. Шагал вярнуўся ў Віцебск у якасці камісара мастацтваў і заснаваў Віцебскае народнае мастацкае вучылішча — рэвалюцыйную арт-школу, у якую прывёў Элю Лісіцкага і Казіміра Малевіча. Хоць ягоўная утопія была засяненая канфліктам з супрэматыстамі, сам фактычна стварэнне такога вучылішча ў правінцыйным горадзе — фэномен.

Хаім Сутін (1893–1943): экспрэсія страждання і прыгажосці

Ураджэнец мястэчка Смільвічаў пад Мінскам, Сутін вырас у крайняй беднасці, пераахвочваючы супраціўленне сям'і і рэлігійнай суполкі для мастацтва. Яго ранняя беларуская эмпірыя — няшчасце, насільства, яркая прыродная і жывотная жыццё, сталі каталізатарам яго ўнікальнага экспрэсіянісцкага стылю. У 1913 годзе ён пераехаў у Парыж, дзе стаў ключовай фігурой Парыжскай школы (École de Paris). Яго магутныя, амаль болісна-чувствітныя натюрморты («Тушка быка») і партрэты, напісаны гушчыннымі, вярцілісяшчыся мазкамі насичанага колеру, сталі воплощэннем унутранай драмы і одкровення матэрыяльнасці. Сутін ніколі не вяртаўся ў Беларусь і не пісаў яе прямо, але глыбінная, «зямная» напружанасць яго мастацтва ідзе карэннямі ў смот维奇скай рэальнасці.

Лев Бакст (1866–1924): майстар сцены і рысу

Нарадзіўшы ў Гродне (тады — Расійская імперыя) Лейб-Хаім Розенберг, вядомы як Леон Бакст, атрымаў славу як гіпатэтычны тэатральны мастак і графік. Яго асноўны ўклад — рэвалюцыйныя дэкаратыўныя і касцюмы для «Рускіх сэзонаў» Сяргея Дягілева («Шэхерезада», «Пасляпалудні выспачка фавна»). Бакст сінтэзаваў уплыў усходняга (у т.л. яўрэйскага) арнамента, антычнасці і сучаснага мастацтва, стварыў непаўторны стыль, вызначыўшы эстэтыку ар-деко. Яго графічныя партрэты інтелектуальнай эліты Срэбранага стагоддзя таксама сталі класікай.

Осіп Цадкин (1890–1967): скульптар-кубіст

Нарадзіўшы ў Смаленску (які культурна і гістарычна цесна злучаны з беларускімі зямлямі) ў яўрэйскай сям'і, Цадкин вырас у Віцебску. Яго скульптура, сумесна з кубістычнай дэформатацыяй формы з глыбокім гуманізмам і міфалагічнасцю, прынесла яму сусветную славу. Пасля пераезду ў Парыж ён стаў адной з цэнтральных фігур у скульптуры XX стагоддзя. Яго вядомая праца «Разбураны горад» (1953) у Роттердаме — магутны антыўарны помнік.

Пінхус Кремень (1890–1981) і Мішель Кікойн (1891–1968): тытаны Парыжскай школы
Оба мастакі нарадзіліся ў беларускіх яўрэйскіх мястэчках (Кремень — у Жлобіне, Кікойн — у Гомелі) і, як і Сутін, з юнацтва паказалі талент. Яны сустрэліся ў мастацкай школе ў Мінску, а потым, амаль адначасова, у 1912 годзе, знойдзліся ў Парыжы, дзе сталі неразлучнымі сябрамі і цэнтральнымі фігурамі Монпарнаса. Іх творчасць, развіваючаяся ў русле экспрэсіянісцкага фігуратыўізму Парыжскай школы, насіла эмацыйную інтэнсіўнасць, багаты коларыт і лірычнае ахвяраванне свету. Іх спадчына — мост паміж беларускай зямлёй і парыжскай свабодай.

Файбіш-Шрага Царфин (1899–1975): паэт акварэлі

Нарадзіўшы ў Смільвічаў (як і Сутін), Царфин прайшоў схожы шлях: мастацкае адукацыя ў мінскім вучылішчы, затым — Варшава, Берлін і, нарэшце, Парыж (1925). Ён стаў майстрам акварэлі, ствараючы напоўненыя святлом і паветрам пейзажы Францыі, Венецыі, Ізраіля. Яго працы — гэта лірычны дзённік, у якім узгадваецца тоска па яркіх колерах, магчыма, унаследаваная ад беларускіх раёнаў.

Гістарычна-культурны кантэкст: чаму самае Беларусь?

Фэномен «выходу гіганцав» мае некалькі прычын:

Мультыкультурны плавільны котёл: Пераплетанне традыцый стварала багатую пітаньне сярэдзіну.

Чарта аселішча: Обмежанні для яўрэйскага насельніцтва ў выбары прафесіі і месца пражывання канцэнтравалі інтелектуальную і творчую enerгию ў межах рэгіёну. Мастацтва становілася адным з немногіх выхадаў за гэтыя межы.

Налічанне мясцовых мастацкіх школ: Вучылішчы ў Віцебску, Мінску, прыватныя студыі (як у Юдэля Пэна ў Віцебску, дзе вучыўся Шагал) давалі пачатковую прафесійную адукацыю.

Сацыяльныя змены: Дух мадэрнізацыі, рэвалюцыйныя ідэі і прыклённасць пераадоленню provincialism прымусілі таленавітую моладзь у вялікія цэнтры — Санкт-Пецярбург, Маскоўскі, а потым Парыж.

Беларусь як «места нараджэння» — гэта не проста геаграфічны факт. Гэта пачатковая кропка ўнікальнага культурна-гістарычнага з'явы: выбуховага росту мастакоў, якія, унясшы складаную, часам трагічную рэальнасць радзімы, здолелі пераплавіць яе ў ўніверсальны мова сучаснага мастацтва. Іх творчасць стала дыялогам укорэнення і кансерватyzму, памяці і авангарда. Ад Шагала з яго летучымі над Віцебскам любавікамі да сутінскіх істэрызаваных туш — гэта грани адзінага фэномена, карані якіх ідзе ў зямлю Беларусі, а кветка расцвітае над усяго светавой гісторыяй мастацтва XX стагоддзя. Памяць аб гэтым «залатым веку» з'яўляецца важнай часткай нацыянальнага і сусветнага культурнага спадчыны.

Permanent link to this publication: