Беларускія Смілавічы як колыбель культуры і гіганцав: сьогоднішнім і сьогодні

Увядзенне: фэномэн места ў глабальным кантэкстве

Смілавічы — невялікі горадскі пасёлак у Чэрвінскім раёне Мінскай вобласці — прадстаўляюць сабой унікальны прыклад таго, як лакальны культурны прастору, сфарміраваны гістарычнай мнохазнацтвасцю і складанай сацыяльнай дынамікай, можа стаць магутным генератарам мастацкіх талентаў сусветнага ўзроўню. На пераходзе XIX–XX стагоддзей Смілавічы, уваходзіўшы ў межы аселішча Расійскай імперыі, ператварыліся ў відавочны «культурны кітёл», дзе супрацоўніцтва традыцый і амбіцый вырасціла сузор'е імёнаў, вызначыўшых облік еўрапейскага мадэрнізму. Гэты фэномэн дазваляе выслідаць сувязь паміж мясцоваю глебай і глабальным поспехам, паміж абмежаваннямі і творчым прарывам.

Гістарычны і культурны кантэкст: сьвет места

Да рэвалюцыі Смілавічы былі прыватнаўладальніцкім местечкам, вядомым з XVII стагоддзя. Яго мнохазнацтвасны ўклад (яўрэйскае, беларускае, польскае, расійскае насельніцтва) і эканамічная роля (торгавля, рамёствы, вядомая тавачная фабрыка) стваралі асаблівую сярэду:

Панаванне яўрэйскай культуры: Да канца XIX стагоддзя яўреі складалі каля 70% насельніцтва. Тут дзейнічалі сінагогі, хедеры, барадзелі, працавалі рамеснікі і купцы. Гэта атмасфера яўрэйскага штэтала са сваім укладам, фальклором і рэлігійнай жыццём стала першапачатковым крыніцай для будучых мастакоў.

Эканамічны фактор: Относальнае благасостояньне, звязанае з тавачным вырабам і гандллю, дазваляла асобным сям'ям падтрымліваць адукацыю і культурныя амбіцыі дзяцей.

Геаграфічная блізкасць да Мінска: Можнасць атрымаць пачатковую мастацкую адукацыю ў Мінскім рэальным вучылішчы ці ў прыватных студыях была важным сацыяльным ліфтом.

«Смілавіцкая плеяда»: выхадцы да сусветных вяршынь
Хаім Сутін (1893–1943) — гігант экспрэсіянізму. Дзесяты дзіця беднай сям'і портніка, Сутін з дзяцінства паказваў прыкметы прыстраст да жывапісу, часта ўступаючы ў канфлікт з рэлігійнай сярэдай, якая бачыла ў выяўленні людзей парушэнне запрэту. Яго ранняя смілавіцкая эмпірыя — няшчасе, канфлікты, ярмаркі, забой жывёл, жывапісныя краявіды — сталі тым палівам, якое харчыла яго пазней. Драматызм, дэфармацыя формы і насичаны, амаль «мясной» коларіт яго парыжскіх натурмортав і партрэтаў ідуць каранямі ў траўматычны і чуеўскі вопыт дзяцінства ў Смілавічах.

Шрага (Файбіш-Шрага) Царфин (1899–1975) — паэт акварэлі. Нарадзіўшы ў сям'і рамесніка-дэкаратара, Царфин таксамаехаў вучыцца ў Мінск, а затым — у Варшаву, Берлін і Парыж. Ён стаў майстрам акварэлі, яго напоўненыя святлом пейзажы Прованса, Венецыі і Ізраіля прynеслі яму слаўу. У адрозьненьне ад Сутина, яго творчасць лірычная і разамоўна, але абодва яны вынеслі з Смілавіч абостранае адчуванне колеру і кампазіцыі.

Законамернасць з'явы. Нараджэнне двух такіх розных, але значных мастакоў у адным месцы ў адно час не сьцеречна. Гэта паказвае на існаванне тут асаблівай культурнай экасыстэмы, якая, незалежна ад абмежаванняў, паахвяціла візуальную прымацэпцыю і стремленне выйсці за яе межы.

Механізмы культурнай генэрацыі: як месца ражыла гіганцав

Візуальная сярэда: Быт места са сваімі пестрымі афішамі, разьбярскімі малюнкамі, ковчагамі, вышывкай, народнай графікай (лубкам) фарміравалі асаблівае «колеравое» і кампазыцыйнае мышленне.

Пераможнасць як мотывацыя: Жорсткія сацыяльныя і рэлігійныя рамкі стваралі магутнае ўнутранае напружанне, патрабуючае выхаду. Мастацтва становілася спосабам трансцендэнцыі, прарывам да іншай жыцця.

Сетка падтрымкі: Існавалі неформальныя механізмы: дапамога меценатаў, прыклады старэйшых сяброў (як мастак Якаў Кругер, першы ўчыцель Сутина), якія дазвалялі таленту не заглохнуць.

Смілавічы сёння: памяць і актуалізацыя спадчыны

Сучасныя Смілавічы ахвяравалі цэну сваёй спадчыне і прадпрымалі крокі па яе музэіфікацыі і інтэграцыі ў культурнае прастору Беларусі і сьвету.

Гістарычна-краяведчы музей і Арт-цэнтар Хаіма Сутина. У 2008 годзе ў збудаванні былой тавачнай фабрыкі быў адкрыты музей, дзе створана сталая экспазіцыя, прысвечаная Сутину, Царфину і гісторыі места. Гэта ядро культурнага прыцягнення, дзе праводзяцца выставкі, сымпозіумы, «Сутінавскія чытанні».

Памятнік Хаіму Сутину (2013). Бронзавая скульптура працы Івана Мisko выяўляе мастака ў маладым узросце, сядзячага з этюднікам на чымадане, — сімвал гатовасці да шляху з Смілавіч у вялікі свет.

Фэстывалі і турызм. Папулярызацыі спадчыны спрыяюць арт-фэстывалі, міжнародныя пленэры і развіццё культурнага турызму па маршруце, злучаючым Смілавічы з Віцебскам (Шагал) і іншымі точкамі на карце беларускага авангарда.

Архітэктурная спадчына. Сахавалася гістарычная планіроўка места, збудаванне былой сінагогі (цяпер Дом культуры), камянія дамы канца XIX – пачатку XX стагоддзяў, што дазваляе адчувіць маштаб і атмасферу сярэды, выраслых гіганцав.

Научнае і культурнае значэнне фэномэна

Сьледзенне «смілавіцкага фэномэна» важна для некалькіх дысцыплін:

Культуралёгія і гісторыя мастацтва: Як прыклад трансляцыі лакальнага культурнага кода ў ўніверсальны мастацкі мова мадэрнізму.

Сацыялогія мастацтва: Як кейс сацыяльнага ліфтынгу і ролі сярэдыны ў фарміраванні творчай асобы вопрекі неблагаслоўным умовам.

Іудаіка: Як мадэль вывучэння мастацтва, нарадзенага ў свеце ўсходнееўрапейскага яўрейства, большая частка якога была знішчана.

Заключэнне: ад лакальнасці да ўніверсальнасці

Смілавічы — гэта не проста геаграфічная точка нараджэння Сутина і Царфина. Гэта архетыпічны прыклад «мясца сілы», дзе стэчэнне гістарычных, этнакультурных і сацыяльных абставінаў створыла крэатыўную «тэпліцу». Учора гэта месца, праз траўму і прыгажосць свайго быту, дала сьвету мастакоў, гаварыўшых на мове агульчалавечых страстей і пошукаў. Сёння Смілавічы, перайшоўшы праз забудзенне, актыўна канструююць сваю новую ідэнтычнасць, заснаваную на ахвяраванасці гэтага унікальнага спадчыны. Яны паказваюць, як лакальная гісторыя, будучы граматна ахвяраванай і прадстаўленай, можа стаць рэсурсам для культурнага развіцця, дыялогу са сьветам і крыніцай гарды.

Permanent link to this publication: